Atopik Dermatit (Egzama): Çocukluk Hastalığından Erişkin Kronik Cilt Yangısına

Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk, güncellik ve halk sağlığı uygunluğu açısından incelenmiştir. Son Güncelleme: 30 Mayıs 2026 · Sonraki İnceleme: 30 Kasım 2026 Doktorclub Kalite Puanı: ★★★★★ (E-E-A-T uyumlu, kaynaklı, hekim onaylı)

TL;DR — 30 Saniyede Özet

Atopik dermatit (AD, egzama) — kronik, alevlenen ve düzelen, kaşıntılı, kuru, eritemli cilt hastalığı. Türk çocukların %15'inde, yetişkin nüfusun %3-5'inde görülür. Patofizyoloji: Cilt bariyer disfonksiyonu (filaggrin gen mutasyonları), Th2 immün aktivasyon, mikrobiyom değişiklikleri (S. aureus aşırı). Atopik yürüyüş: AD → besin alerjisi → astım → alerjik rinit. Klinik: Bebekte yüz-gövde, çocukta-yetişkinde fleksor yüzeyler (dirsek, diz iç, boyun). Kuru, kaşıntılı, kaşıma sonrası kalın (likenifikasyon), enfekte olunca eksudatif. Tedavi basamakları: (1) Düzenli nemlendirici (günde 2-3+ kez, hipoallerjenik) — temel. (2) Topikal kortikosteroidler (TCS) — alevlenme. (3) Topikal kalsinörin inhibitörler (takrolimus, pimekrolimus) — yüz ve uzun kullanım. (4) JAK inhibitörler topikal (ruksolitinib). (5) Sistemik: Şiddetli vakada dupilumab (anti-IL4/13, 2017+), JAK inhibitörler oral (upadasitinib, baricitinib, 2021+) tedavi devrimi. Tetikleyiciler: Sıcak su, sert sabun, yün, stres, gıda alerjenleri (çocuk), hava kuruluğu. Bakteriyel süperenfeksiyon (S. aureus) sık — antibiyotik gerekebilir. Kırmızı bayrak: Eksudatif lezyon + ateş (impetigo, herpes), göz tutulumu.

İçindekiler

1. AD Nedir? Patofizyoloji
2. Atopik Yürüyüş
3. Belirtiler ve Yaş Patterns
4. Türkiye'de Yaygınlık
5. Tetikleyiciler
6. Tanı ve Şiddet Değerlendirme
7. Tedavi Basamakları
8. Yeni Tedaviler: Dupilumab ve JAK İnhibitörleri
9. Bakteriyel Süperenfeksiyon
10. Yaşam Tarzı ve Banyo Rutini
11. KIRMIZI BAYRAKLAR
12. Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
13. Doktorclub Hekim Notu
14. Kaynakça

1. AD Nedir? Patofizyoloji

Tanım

Atopik dermatit — kronik, tekrarlayıcı, kaşıntılı bir egzamatöz cilt hastalığı, genelde atopi (allergi yatkınlığı) ile birlikte.

İki temel mekanizma

1. Cilt bariyer disfonksiyonu

• Filaggrin (FLG) gen mutasyonları (%30 vakada)
• Filaggrin → cilt bariyeri (stratum korneum) yapısal protein
• Eksiklik → cilt geçirgen, kuru, savunmasız
• Su kaybı, allerjen-mikrop girişi

2. Th2 immün hyperaktivasyon

• IL-4, IL-13, IL-31 (kaşıntı)
• IgE artar
• Eozinofiller
• Kronik enflamasyon

Mikrobiyom etkisi

• S. aureus AD'lı ciltte normalden 10 kat fazla
• Süperantijenler enflamasyonu güçlendirir
• Sağlıklı mikrobiyom çeşitliliği azalmış

Sinirsel komponent

• IL-31 nöron duyarlılığını artırır
• Kaşıntı-kaşıma-iltihaplanma döngüsü

2. Atopik Yürüyüş

"Atopik yürüyüş" — atopik hastalıkların ardışık gelişimi:

1. AD (bebeklik) — ilk
2. Besin alerjisi (1-3 yaş)
3. Astım (3-7 yaş)
4. Alerjik rinit (5+ yaş)

Önemi

• AD erken müdahalesi atopik yürüyüşü yavaşlatabilir
• Cilt bariyeri = ilk savunma hattı
• Çocuk dermatoloji + alerji birlikte

Yetişkin AD

• Geç başlangıçlı veya çocukluk persistansı
• Sıklıkla aynı atopik birlikteliklerle

3. Belirtiler ve Yaş Patterns

Bebek (0-2 yaş)

• Yanak, alın, gövde
• Kuru, eritemli, kaşıntılı
• Diaper bölgesi genelde korunur (nemli)

Çocuk (2-12 yaş)

• Fleksor yüzeyler: dirsek iç, diz arkası, bilek, ayak bileği
• Boyun
• Kalın likenifiye plaklar
• Hiperpigmentasyon

Ergen ve yetişkin

• El AD (özellikle iş hayatı)
• Yüz (göz çevresi, ağız çevresi)
• Boyun, gövde
• Genital bölge
• Çok kaşıntılı, kronik

Genel özellikler

• Kuru cilt (kserozis) her zaman
• Kaşıntı belirleyici belirti
• Alevlenme-iyileşme döngüsü
• Uyku bozukluğu
• Mental etki (depresyon, anksiyete)

4. Türkiye'de Yaygınlık

Epidemiyoloji

• Çocuk: %12-15
• Yetişkin: %3-5
• Son 50 yılda yaygınlık 2-3 kat arttı (özellikle gelişmiş ülkelerde)
• "Higien hipotezi" — aşırı sterilize çevre

Türkiye'ye özgü faktörler

• Kapalı yaşam, hava kirliliği
• Sert su (bazı bölgelerde)
• Akar yoğunluğu
• Sigara maruziyeti
• Antibiyotik aşırı kullanımı

Sosyal yük

• Yıllık SGK harcaması önemli
• Okul, iş günü kaybı
• Yaşam kalitesi düşük

5. Tetikleyiciler

Çevresel

• Sıcak ve uzun banyo (yağ tabakası bozulur)
• Sert sabun, deterjan
• Hava kuruluğu (kış)
• Yün ve sentetik kumaş
• Sıcaklık değişimi
• Hava kirliliği

Allerjenler

• Ev tozu akarları
• Polen
• Hayvan tüyü
• Mantar sporları

Besin alerjisi (özellikle çocuk)

• Yumurta (en sık)
• Süt
• Yer fıstığı
• Buğday
• Soya
• Balık, kabuklu deniz

Diğer

• Stres (hem yetişkin hem çocuk)
• Hormonal (kadın siklusu)
• Enfeksiyon (özellikle viral)
• Sigara maruziyeti
• Bazı kozmetikler

6. Tanı ve Şiddet Değerlendirme

Tanı — klinik

• Hanifin-Rajka kriterleri: 3+ majör + 3+ minör
• Veya U.K. Working Party kriterleri

Majör kriterler

• Kaşıntı
• Tipik morfoloji ve dağılım
• Kronik veya kronik tekrarlayıcı seyir
• Atopik kişisel veya aile öyküsü

Yardımcı testler

• Total IgE (genelde yüksek)
• Spesifik IgE (alerjen panel)
• Skin prick test
• Patch test (kontakt alerji şüphesi)
• Cilt biyopsisi (atipik vakalarda)

Şiddet değerlendirme

• SCORAD (kapsamlı skor)
• EASI (Eczema Area and Severity Index)
• POEM (hasta odaklı)
• DLQI (yaşam kalitesi)

7. Tedavi Basamakları

Basamak 1: Nemlendirici (TEMEL)

• Günde 2-3+ kez
• Hipoallerjenik, parfümsüz
• Seramid, gliserin, hyaluronik asit içerenler
• Banyodan hemen sonra uygulama
• En az 250 ml/hafta çocuğa
• Eucerin, Cetaphil, La Roche-Posay, Avène, CeraVe gibi markalar

Basamak 2: Topikal kortikosteroid (TCS)

• Alevlenme tedavisi
• Düşük güç: Hidrokortizon (yüz, bebek)
• Orta güç: Metilprednisolon, betametazon dipropionat
• Yüksek güç: Klobetazol (kısa süre, kalın deri)
• Proaktif (haftada 2 kez) alevlenme önleme

Basamak 3: Topikal kalsinörin inhibitörleri (TCI)

• Takrolimus (Protopic) — 0.03% çocuk, 0.1% yetişkin
• Pimekrolimus (Elidel)
• Steroid yapmaz — yüz, göz çevresi, koltuk altı için ideal
• Uzun süreli kullanım güvenli
• Yan etki: yanma hissi (ilk birkaç gün)

Basamak 4: Topikal JAK inhibitörü

• Ruksolitinib krem (2021 ABD onaylı)
• Türkiye'de henüz sınırlı

Basamak 5: Sistemik

• Dupilumab (anti-IL4/13)
• JAK inhibitörleri oral (baricitinib, upadasitinib, abrocitinib)
• Siklosporin, metotreksat (klasik)
• Sistemik prednizolon kısa süreli

8. Yeni Tedaviler: Dupilumab ve JAK İnhibitörleri

Dupilumab (Dupixent)

• 2017 FDA onayı
• IL-4 ve IL-13 reseptör inhibitörü
• 2 haftada subkutan
• 300 mg loading, sonra 300 mg/2 hafta
• Çocuk (6+ ay) için onaylı

Etkinlik

• EASI-75 (75% iyileşme) %60-70 hastada
• Hızlı kaşıntı azalması (1-2 hafta)
• Uyku düzelir
• Yaşam kalitesi artar
• Astım ve nazal polip için de onaylı

Yan etkiler

• Genelde iyi tolere
• Konjunktivit %10
• Enjeksiyon yeri reaksiyonu
• Herpes alevlenmesi

JAK inhibitörleri (oral, 2021-2022)

• Baricitinib (Olumiant)
• Upadasitinib (Rinvoq)
• Abrocitinib (Cibinqo)

Etkinlik

• Hızlı etki (günler)
• EASI-75 %70-80
• Dupilumabdan daha güçlü, daha hızlı

Yan etkiler (önemli)

• VTE riski hafif artmış (kara kutu uyarısı)
• Herpes zoster
• Lab takip (lipid, ALT)
• Tüberküloz ekarte öncesinde
• Yaşlı + KV risk dikkat

Türkiye'de erişim

• Dupilumab ve JAK inhibitörler mevcut
• SGK kapsamı sınırlı (şiddetli vaka, endikasyon onayı)

9. Bakteriyel Süperenfeksiyon

S. aureus enfeksiyonu

• AD'lı ciltte sık
• Bal-kabuğu krutlar (impetigo)
• Pürülan akıntı
• Hızlı yayılma

Tedavi

• Topikal mupirosin (Bactroban)
• Sistemik antibiyotik (sefaleksin, dikloksasilin)
• MRSA şüphesi — klindamisin veya TMP-SMX

Eczema herpeticum

• HSV süperenfeksiyon — acil
• Yaygın veziküller
• Ateş, lenfadenopati
• Asiklovir IV veya oral

Önleme

• Cilt bariyeri korunma
• Çamaşır suyu banyosu (haftada 2 kez, dilute)
• Antibakteriyel sabun (gerektikçe)
• Bağışık olmayan kişide su çiçeği koruma

10. Yaşam Tarzı ve Banyo Rutini

Banyo

• Sıcak değil, ılık su (32-37°C)
• 5-10 dakika, daha uzun değil
• Hipoallerjenik, pH-dengeli temizleyici
• Banyodan çıkar çıkmaz nemlendirici (3 dakika kuralı)
• Havlu bastırarak kurutma (sürtmeden)

Soak and Smear

• Şiddetli alevlenmede
• 15-20 dakika ılık su banyosu
• Hemen TCS + nemlendirici

Çamaşır suyu banyosu

• 1/2 fincan çamaşır suyu + tam küvet su
• 5-10 dakika
• Haftada 2 kez
• S. aureus azaltır

Giysi

• Pamuklu, yumuşak
• Etiket kesilmiş
• Yün, sentetik kaçın
• Yeni giysileri yıka önce

Ev

• Nem 45-55%
• HEPA hava filtre
• Akar geçirmez yatak örtüleri
• Halıyı azalt
• Evcil hayvan dikkat

Stres yönetimi

• Mindfulness
• CBT (ergen, yetişkin)
• Uyku düzeni
• Çocukta okul desteği

11. KIRMIZI BAYRAKLAR

Acil

• Yaygın veziküller + ateş (eczema herpeticum)
• Hızla yayılan kızarıklık (selülit)
• Göz tutulumu (kornea)
• Bilinç değişikliği (sistemik enfeksiyon)

Hızlı doktor

• Tedaviye yanıt yok 2 hafta
• Bakteriyel enfeksiyon belirtileri
• Şiddetli yeni alevlenme
• Çocukta beslenme veya gelişim etkilenmesi

12. Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

S: Egzama bulaşır mı?

C: Hayır — atopik dermatit bulaşıcı değildir. Bakteriyel veya viral süperenfeksiyon olduysa bulaşıcı olabilir.

S: Çocuğum büyüyünce geçer mi?

C: %60-70 ergenlikte düzelir. Geri kalan vakada yetişkin yaşa devam edebilir.

S: Topikal steroid çocuğa zararlı mı?

C: Doğru kullanımda güvenli. Cilt incelmesi uzun yüksek doza ile. Düşük güç + kısa süre kuralı.

S: Çamaşır suyu banyosu güvenli mi?

C: Evet, dilute olarak. Klorürlü havuz suyu benzeri konsantrasyon.

S: Probiyotik AD'yi düzeltir mi?

C: Orta kanıt — bazı suşlar (L. rhamnosus) çocukta hafif etkili. Tek başına tedavi değil.

S: Glütensiz diyet egzamayı düzeltir mi?

C: Sadece çölyak veya glüten alerjisi varsa. Genelde gereksiz kısıtlama.

S: Yaz veya kış kötü?

C: Genelde kış (kuru hava). Bazı hastada yaz (ter, UV).

S: Egzamayı kaşıyınca ne olur?

C: Likenifikasyon (kalınlaşma), enfeksiyon, kırmızı kalıcı leke. Tırnak kısa + soğuk paket.

S: Hamilelikte dupilumab güvenli mi?

C: Hayvan verisi olumlu, insanda sınırlı kanıt. Karar bireysel — hekim ile konuş.

S: Egzama ve okul/sosyal hayat?

C: Çocukta okul rehber öğretmenle iletişim. Psikoloji desteği gerekirse.

13. Doktorclub Hekim Notu

Atopik dermatit kronik ama kontrol edilebilir — temel bariyer onarımı (nemlendirici) ve alevlenme yönetimi (TCS/TCI). Çocuk dermatoloji + alerji birlikte takibi ideal. 2024 tedavi devrimi — dupilumab ve JAK inhibitörler şiddetli atopik dermatitde hayat kalitesini dramatik iyileştiriyor; SGK kapsamı genişliyor. Temel mesaj: Nemlendirici günde 3 kez kullanmak şart, alevlenme korkusuyla TCS atlanmamalı (doğru kullanımda güvenli), proaktif yaklaşım (haftada 2 kez TCS) atak sıklığını azaltır. Bakteriyel süperenfeksiyon yanılgıyla "egzama ilerlemesi" gibi görülür — antibiyotik gerekli. Doktorclub'da dermatoloji ve çocuk alerji uzmanlarına ulaşabilirsiniz.

14. Kaynakça

1. AAD (American Academy of Dermatology) — Atopic Dermatitis Clinical Guidelines (2024 update).
2. ETFAD/EADV — European Atopic Dermatitis Eczema Council Recommendations (2023).
3. Türkiye Dermatoloji Derneği — Atopik Dermatit Tanı ve Tedavi Konsensüsü (2023).
4. Eichenfield LF et al. Atopic Dermatitis Guidelines. J Am Acad Dermatol. 2014.
5. Simpson EL et al. Two Phase 3 Trials of Dupilumab for Atopic Dermatitis. N Engl J Med. 2016;375:2335-2348.
6. Guttman-Yassky E et al. JAK Inhibitors in Atopic Dermatitis. J Allergy Clin Immunol. 2021.
7. Weidinger S et al. Atopic dermatitis. Lancet. 2016;387:1109-1122.

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Atopik dermatit tedavisi için dermatolog değerlendirmesi gereklidir. Eczema herpeticum şüphesi acil.

Doktorclub Editör Notu: Dermatoloji rehberleri için Doktorclub Sağlık Rehberi'ne göz atabilirsiniz.

İlgili Yazılar

Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler:

• Cilt Mikrobiyomu: Probiyotik Krem Bir Trend mi, Gerçek Bilim mi?
• Erkek Tipi Saç Dökülmesi (Androgenetik Alopesi): Minoksidil, Finasterid ve 2024 Tedavi Yelpazesi
• Selülit ve Cilt Enfeksiyonları: Kızarıklık + Ağrı Ne Zaman Acildir? Erisipel, Abse, Nekrotizan Fasiit