Yanık, Donma, Yılan-Akrep Isırığı: Acil İlk Yardım — Evde Yapılacaklar ve Hastane Acelesi

Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.

TL;DR

Yanık — Türkiye'de yıllık 100.000+ vaka, çocukta sık (haşlanma). 3 derece: 1. derece eritem (güneş yanığı), 2. derece bül (yüzeysel/derin), 3. derece tam kalınlık (yanık siyahı, ağrısız). 9 kuralı vücut yüzey alanı (her kol %9, her bacak %18, gövde önü %18 arka %18, baş %9, perine %1). Yanık ilk yardım: (1) Tehlikeden uzaklaştır, (2) Sıkı giysi ve takıları çıkar (ödem öncesi), (3) 10-20°C ılık su 20 dakika (buz değil — vazokonstriksiyon yapıp yanığı derinleştirir), (4) Diş macunu, yumurta, yoğurt sürme — YASAK (enfeksiyon), (5) Bül patlatma, (6) Temiz örtü + 112. Donma (frostbite): Hızlı yeniden ısıtma 37-39°C suda 30-60 dk — sürtme veya kuru ısı (radyatör) yanlış. Hipotermi: Beden < 35°C — sıcak içecek, yavaş ısıtma. Yılan ısırığı: Türkiye'de engerek ve kobra familyası. Turnike YASAK. Hareketsiz tut, sıkı bandaj (geniş, Avustralya pressure-immobilization), kalp altında. Antivenom acil. Akrep ısırığı: Türkiye'de tehlikeli leiurus quinquestriatus ve androctonus (özellikle Şanlıurfa, Mardin). Çocukta ölümcül — paralizi, akciğer ödemi. Prazosin ve antivenom. Kırmızı bayrak: Yüz/el/genital yanık, > %10 yüzey alanı, inhalasyon (kapalı alan + yüz yanık), 3. derece, yılan-akrep ile ailedeki çocuk.

İçindekiler

1. Yanık Tipleri ve Dereceler
2. Yanık Yüzey Alanı: 9 Kuralı
3. Yanık İlk Yardım (Doğru ve Yanlış)
4. Donma ve Hipotermi
5. Yılan Isırığı
6. Akrep Isırığı
7. Diğer Isırıklar (Köpek, Kedi, Insan)
8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
9. Doktorclub Hekim Notu
10. Kaynakça

1. Yanık Tipleri ve Dereceler

Tipler

• Termal (sıcak su, ateş)
• Kimyasal
• Elektrik
• Radyasyon (güneş, radyo terapi)

Dereceler

1. derece (yüzeysel)

• Sadece epidermis
• Eritem, ağrı
• Bül yok
• Güneş yanığı klasik
• 3-5 günde iyileşir, iz kalmaz

2. derece — yüzeysel parsiyel

• Epidermis + üst dermis
• Bül var, ıslak, kırmızı
• Çok ağrılı
• 2-3 hafta iyileşme

2. derece — derin parsiyel

• Üst + alt dermis
• Bül var, kuru, beyazımsı
• Ağrı azalmış
• 3-8 hafta, iz kalır

3. derece (tam kalınlık)

• Tüm dermis + altı
• Beyaz, siyah, deri gibi
• Ağrısız (sinir hasarı)
• Cerrahi gerek (greft)

4. derece

• Kemik, kas tutulumu

2. Yanık Yüzey Alanı: 9 Kuralı

Wallace 9 kuralı (yetişkin)

Çocuk (Lund-Browder)

• Kafa daha büyük orantısal (%18 < 1 yaş)
• Bacaklar küçük

El kuralı

• Hastanın avuç içi yaklaşık %1
• Spot tarzı yanıklarda hızlı tahmin

Hastane kriteri

• %10+ 2. derece veya
• %5+ 3. derece → hastane
• Çocuk %5+ ciddi
• Yüz, el, ayak, perine → her durumda

3. Yanık İlk Yardım (Doğru ve Yanlış)

Doğru

1. Sahnenin güvenliği
2. Hastayı tehlikeden uzaklaştır
3. Yanan giysi söndür (battaniye, su)
4. Sıkı giysi/takı çıkar (saat, yüzük) — ödem öncesi
5. 10-20°C ılık su 20 dakika akan suda
6. Temiz, nemli örtü
7. Sıvı ver (büyük yanıkta dehidrasyon)
8. Ağrı kesici (parasetamol, ibuprofen)
9. Tetanos durumu kontrol
10. 112'yi ara

YASAK

• Buz (vazokonstriksiyon yanığı derinleştirir)
• Diş macunu, yumurta, yoğurt, salça, zeytinyağı — geleneksel ama enfeksiyon, ısı tutma
• Yanık merhem ilk dönem (hekim önerisi gerek)
• Bül patlatma
• Yapışan giysiyi zorla çıkarma (kestirip bırak)

Kimyasal yanık

• Bol su ile yıka 20+ dakika
• Kuru kimyasalı önce fırçala, sonra su
• Göze sıçradı — açık su 15+ dakika
• Asit/baz fark etmez — su

Elektrik yanık

• Akımı kes (sigorta)
• Hasta + elektrik kaynağına dokunma
• Kalp tutulumu olabilir → EKG monitör

İnhalasyon yanık şüphesi

• Kapalı alan
• Yüz yanık, kıllarda yanma
• Karbonlu balgam, ses kısıklığı
• Acil hastane (laringotrakeal ödem)

4. Donma ve Hipotermi

Donma (frostbite)

• Doku donar
• Parmak, kulak, burun, yanak

Aşamalar

• Frostnip: Reversibl
• Yüzeysel donma: Cilt beyaz, his var
• Derin donma: Cilt siyah, his yok

İlk yardım

• Hızla soğuktan uzaklaştır
• Islak giysiyi çıkar
• 37-39°C ılık suda 30-60 dakika (banyo, kova)
• Sürtme YASAK (kristal doku hasarı)
• Kuru ısı (radyatör, ateş) YASAK (yanık)
• Ağrı kesici (yeniden ısıtma çok ağrılı)
• 112

Hipotermi

• Beden ısısı < 35°C
• Hafif (32-35), orta (28-32), şiddetli (< 28)
• Titreme → kaybolma → bilinç değişikliği → koma

Tedavi

• Yavaş ısıtma
• Kuru giysi
• Sıcak içecek (bilinçli)
• Battaniye
• Şiddetli: hastane (vücut ısıtma kateteri)

5. Yılan Isırığı

Türkiye'de zehirli yılanlar

• Engerek (Vipera) — en yaygın
• Levant engereği (Macrovipera)
• Kobra (Doğu Anadolu, az)

Belirtiler

• Diş izi (1 veya 2 nokta)
• Lokal ağrı, şişlik
• Ekimoz
• Sistemik: bulantı, kusma, taşikardi, hipotansiyon, koagülopati, nörotoksisite

İlk yardım — DOĞRU

• Sakin tut (panik venöz akımı artırır)
• Hareketsiz ekstremite
• Kalp seviyesinin altında
• Sıkı bandaj (Avustralya pressure-immobilization — geniş, kompresyon orta)
• Saat, yüzük çıkar
• 112'yi ara — antivenom merkezi
• Yılanı fotoğrafla (öldürme zaman kaybı)

YASAK

• Turnike (gangren, sistemik etki)
• Emme (zehirin kana karışmasını hızlandırır)
• Kesme (kanama, enfeksiyon)
• Buz (doku hasarı)
• Alkol (vazodilatasyon)

Hastane

• Antivenom (Refik Saydam, ilçe sağlık)
• Klinik gözlem 12+ saat (geç başlayabilir)

6. Akrep Isırığı

Türkiye'de tehlikeli

• Androctonus crassicauda (Şanlıurfa, Mardin, Hatay)
• Leiurus abdullahbayrami (Güneydoğu)
• Çocukta ölümcül olabilir

Belirtiler

• Lokal: şiddetli ağrı, eritem
• Sistemik: terleme, tükürük, taşikardi, hipertansiyon, kusma
• Şiddetli: akciğer ödemi, miyokardit, bilinç kaybı (çocukta)

İlk yardım

• Soğuk uygulama (lokal ağrı için)
• Ekstremite hareketsiz
• 112 — çocuk acil hastane
• Fotoğrafla

Hastane

• Antivenom (özellikle çocuk)
• Prazosin (sistemik etki)
• Solunum desteği

Türkiye'de en riskli

• Şanlıurfa, Mardin (yıllık yüzlerce vaka)
• Yaz aylarında pik

7. Diğer Isırıklar (Köpek, Kedi, Insan)

Köpek

• Kuduz riski — tetanos + kuduz aşı
• Hayvanı 10 gün gözlem
• Yara temizliği
• Profilaktik amoksisilin-klavulanat

Kedi

• Pasteurella riski (selülit hızlı)
• Profilaktik antibiyotik
• Cat scratch disease (Bartonella)

İnsan

• Yüksek enfeksiyon
• Hepatit B/C, HIV maruziyeti
• Tetanos
• Antibiyotik şart

Tetanos durumu

• 5 yıl geçti → pekiştirme
• Belirsizse pekiştir

8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS

KIRMIZI bayraklar (acil 112)

• Yüz, el, ayak, genital yanık
• %10+ vücut yüzeyi yanık
• 3. derece
• İnhalasyon şüphesi
• Çocuk %5+ yanık
• Şiddetli donma (beyaz, his yok)
• Yılan ısırığı + sistemik belirti
• Akrep ısırığı çocukta
• Solunum güçlüğü (anaflaksi)

SSS

S: Diş macunu yanıkta gerçekten zararlı mı? A: Evet — antiseptik etki minimal, enfeksiyon + ısı tutma + temizlik zor.

S: Bül patlamış, ne yapayım? A: Patlatma. Temiz, nemli örtü. Antibiyotik krem (mupirosin) düşün.

S: Donmaya kar masajı? A: Yasak — kristal doku hasarı yapar.

S: Yılanı tanıyamıyorum, ne yapayım? A: Türkiye'de tüm zehirsiz olarak değerlendirilmez. Antivenom (polivalan) genelde mevcut.

S: Akrep çocuğum cebinde kıyafetinde gördüm? A: Sallayarak çıkar. Görmediği yere koy. Mardin/Şanlıurfa'da ev/yatak kontrol gece.

S: Güneş yanığı için ne? A: Soğuk kompres, nemlendirici (aloe vera), parasetamol. Şiddetli + kabarcık → hekim.

9. Doktorclub Hekim Notu

Acil tıp bilgi + sakinlik = hayat kurtarır. Yanıkta soğuk su 20 dakika + sıkı giysi/takı çıkarma en kritik. Diş macunu/yumurta yasak. Donmada hızlı ılık su, sürtme yok. Yılan ısırığında turnike yasak — geniş bandaj, hareketsiz, 112. Akrep ısırığı + çocuk = acil. Tetanos durumu unutma. 8 saatlik ilk yardım kursu her aileye değerli. Doktorclub'da acil tıp ve dermatoloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz. Acil: 112.

10. Kaynakça

1. Türk Acil Tıp Derneği — Travma ve Yanık Konsensüsü (2023).
2. AHA First Aid Guidelines (2020).
3. ABA (American Burn Association) — Burn Care Standards (2024).
4. Türk Plastik Cerrahi Derneği — Yanık Yaklaşımı (2023).
5. WHO — Snake Antivenom (2024).
6. T.C. Sağlık Bakanlığı — Akrep İlk Yardım Bilgi Notu.
7. Refik Saydam Hıfzıssıhha — Yılan ve Akrep Antivenom Merkezleri.

Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ciddi yanık/donma/ısırıkta 112'yi arayın.

İlgili Yazılar

Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler:

• Hipoglisemi Acili: Diyabetik Komada Glukoz, Glukagon ve Önleme
• Septik Şok: 1 Saatlik Sepsis Demeti — Antibiyotik, Sıvı, Vazopressör
• Antikoagülan Kanama Acili: Warfarin K Vitamini, DOAC Antidot (Andexxa, Praxbind)